شايد تقدير بود كه گزارش طرح تدوين چشم‌انداز 20 ساله پايتخت، در آخرين جلسه شوراي دوم شهر تهران قبل از انتخابات خبرگان رهبري و سومين دوره شوراها ارايه شود. البته شوراي اول شهر تهران نيز سند منشور شهر تهران را تهيه كرد تا سند بالادستي براي طرح‌هاي جامع و تفصيلي شهر به يادگار بگذارد، اما از اين سند تنها براي نوشتن طرح چشم‌انداز شهر تهران استفاده شد. سند چشم‌انداز 20 ساله تهران كه اين شهر را در سال 1404 ترسيم مي‌كند، بيشتر از منشور شوراي اول قابل استفاده خواهد بود. ‌
اما چشم‌انداز و كاركردهاي اين سند چيست؟ سند چشم‌انداز 20 ساله تهران، سندي است راهبردي كه سيماي مطلوب و مقدور تهران در سال 1404 را با نگرش به سند چشم‌انداز 20 ساله كشور ترسيم كرده است. 


سند چشم‌انداز تهران چگونه تدوين شد؟ ‌

براي تدوين هر نوع چشم‌انداز ملي، شهري و يا سازماني، دو رويكرد كلي وجود دارد. در رويكرد اول كه به رويكرد “نخبه‌گرا” معروف است، پيش‌نويس چشم‌انداز را گروه كوچكي از كارشناسان برجسته موسوم به گروه تدوين، مي‌نويسد و سپس در معرض داوري و ارزيابي گروه بزرگتري از كارشناسان قرار مي‌دهد. در نهايت، سند چشم‌انداز در رفت و برگشت بين اين دو گروه نهايي مي‌شود. ‌
رويكرد دوم، كه رويكرد “كثرت گرا” يا اجتماعي است، بر جلب مشاركت همه ذينفعان در فرآيند تدوين چشم‌انداز تأكيد مي‌كند. البته تدوين چشم‌اندازهاي بلندمدت با اين رويكرد، به زمان و هزينه بيشتري نياز دارد، اما به دليل شكل‌گيري يك چشم‌انداز مورد وفاق، هزينه‌هاي آن براي دولت‌ها، مديريت شهرها و سازمان قابل پذيرش است. 
به گزارش واحد تحقيقات ماهنامه <اقتصاد ايران>، از بين اين دو گزينه، فرآيند تدوين چشم‌انداز و جهت‌گيري‌هاي راهبردي تهران در افق 1404، بر رويكرد كثرت‌گرا استوار شد تا صداي يكايك ذينفعان شهر تهران از نهادها و سازمان‌هاي حاكميتي و دولتي گرفته تا مديران اجرايي و صاحب نظران برجسته دانشگاه و حوزه و حتي شهروندان تهران از هر قشري، شنيده شده و در چشم‌انداز اين شهر تجلي يابد. براي اين كار، ابتدا مطالعات كتابخانه‌اي و اسنادي انجام شد. در همين راستا، مطالعات ترازيابي كه شامل مطالعه دقيق چشم‌انداز‌هاي بلندمدت پنج شهر بزرگ دنيا بود،‌ صورت گرفت. در مطالعات رونديابي،‌ گروه “آينده‌پژوهي” كه بخشي از گروه تدوين بودند، به بررسي روندهاي جهاني حاكم بر توسعه‌ شهري پرداختند. ‌

همچنين گفت‌وگو‌هاي حضوري متعددي با بزرگان جامعه صورت گرفت و نظر آنان دريافت شد. در بخش “هم‌انديشي” نيز 18 جلسه با صاحب‌نظران و كارشناسان و مديران توسعه‌ شهري برگزار شد. “مسابقه مردمي” و دريافت نظر شهروندان هم بخشي از فرآيند تدوين سند چشم‌انداز 20 ساله تهران بود. در نهايت، تدوين نسخه‌ پيش‌نويس سند چشم‌انداز و نقد و بررسي آن و تدوين نسخه‌ نهايي اين سند به همراه جهت‌گيري‌هاي راهبردي تهران در افق 1404، آخرين حلقه‌ تدوين سند چشم‌انداز پايتخت بودند. ‌
اما كاركردهاي سند چشم‌انداز تهران براي مديران و شهروندان چيست؟ سند چشم‌انداز 20 ساله تهران مي‌تواند “ميثاق” شهروندان تهراني و مديران شهري براي “توسعه‌ پايدار” يك شهر مطلوب باشد. اين سند، “هادي” برنامه‌ريزي راهبردي در سازمان‌هاي متولي توسعه‌ شهر تهران و عامل “انسجام‌بخش” برنامه‌ريزي‌هاي راهبردي و عملياتي دستگاه‌هاي متولي توسعه اين شهر مي‌باشد. اين چشم‌انداز همچنين مي‌تواند نماد “تفكر ارزشي” نخبگان توسعه شهري در جمهوري اسلامي ايران بوده و در نهايت، عامل “اطمينان بخش” براي والدين تهراني باشد، تا اطمينان حاصل كنند كه فرزندان آنان در شهري با ويژگي‌هاي مطلوب زندگي خواهند كرد.‌

سند چشم‌انداز، تصويري از تهران در سال 1404 ارايه مي‌دهد. اما تصوير آينده را به دو گونه مي‌توان ايجاد كرد: يكي به روش آينده‌پذيري و ديگري به روش آينده‌سازي. در روش آينده‌پذيري، ما از وضعيت موجود آغاز مي‌كنيم و به وضعيت آينده مي‌رسيم. يعني در شرايط فعلي اين مشكلات وجود دارد و با توجه به روند‌هاي اجتماعي،‌ اقتصادي،‌ سياسي و جهاني در آينده به يك وضعيت تصوري مي‌رسيم. وضعيت آينده‌پذيري، يك وضعيت منفعلانه است. اما در وضعيت آينده‌سازي،‌ از آينده شروع مي‌كنيم و به وضعيت فعلي مي‌رسيم. يعني اين كه مي‌خواهيم آينده به گونه دلخواه و مطابق با آرمان‌ها و واقعيت‌هاي زندگي شكل بگيرد و پس از آن به وضعيت موجود مي‌رسيم. ولي براي اين كه از امروز به فرداي مورد نظر برسيم، چه بايد كرد؟ سندهاي چشم‌انداز اصولا با نگاه‌هاي آينده‌سازي نوشته مي‌شوند: فعالانه و خلاق. 


جهان شهر تهران 

در سند چشم‌انداز بيست ساله‌ نظام جمهوري اسلامي، آمده است: تهران، جهان شهري است فرهنگي،‌ دانش بنيان با هويت اصيل ايراني و اسلامي، زيبا،‌ مقاوم،‌ مرفه‌ و معيار در دنياي اسلام. بر همين اساس، در چشم‌انداز تهران در افق 1404، تهران به عنوان يك جهان شهر فرهنگي مطرح شده است. ‌
جهان شهرها، مراكز ثقل رويدادهاي جهاني و شكل بخشيدن به روابط و مناسبات سياسي، اقتصادي، تجاري، فرهنگي و اجتماعي در دهكده‌ جهاني به شمار مي‌روند. در آينده، نبض تحولات جهاني در جهان شهرها خواهد تپيد. 
استاندار جهان شهر بايد “جهان تراز” باشد. جهان شهرها به سه گروه سياسي - ديپلماتيك، اقتصادي - تجاري‌ و فرهنگي - اجتماعي تقسيم مي‌شوند. يك جهان شهر فرهنگي، بر اساس ميزان تأثير بر تحولات فرهنگي، تبادل آراء و انديشه‌ها، همايش‌ها و جشنواره‌هاي هنري بين‌المللي و توليد و صدور فرآورده‌هاي فرهنگي شناخته مي‌شود. 
در سند چشم‌انداز تهران، ويژگي جهان شهري تهران از سه جنبه قابل تشخيص است. نخست، تهران 1404 پايگاه رخدادهاي برجسته فرهنگي و مركز بين‌المللي گفت‌وگوي فرهنگ‌ها و اديان خواهد بود. دوم، تهران 1404 پايگاهي براي صدور انقلاب اسلامي از طريق توليد و صدور فرآورده‌هاي فرهنگي جذاب با استفاده از منبع فرهنگي ايراني و اسلامي خواهد بود. و سوم، تهران 1404 پايگاهي جهان تراز براي فعاليت‌هاي علمي، آموزشي و پژوهشي سطح بالا خواهد بود. در اين ميان، تهران به عنوان شهري دانش‌ بنيان (دانايي محور)، در مقابل شهر "توليد بنيان" قرار مي‌گيرد. شهر دانش بنيان، الگوي شهر توسعه يافته در عصر اطلاعات و دانايي است و شهر توليد بنيان، الگوي شهر توسعه يافته در عصر صنعت - عصري كه به سرعت سپري مي‌شود. 
شهر توليد بنيان يا شهر صنعتي، با انبوه كارخانجات و كسب و كارهاي صنعتي در حواشي و درون خود هويت مي‌يابد، اما شهر دانش بنيان، با انبوهي از پژوهشكده‌ها،‌ مراكز مطالعاتي، اتاق‌هاي فكر و انواع كسب و كارهاي دانش بنيان هويت مي‌گيرد. ‌همچنين تهران، به عنوان شهر معيار در دنياي اسلام، از ديگر اهداف سند چشم انداز 20 ساله پايتخت است.