1. مقدمه
اين مقاله به بحث و بررسي روش هاي مختلف مطالعات آينده پژوهي و آينده نگاري مي پردازد . هدف اين نوشتار، فراهم سازي پيشينه ي دانش براي فنون در دسترسي است كه به سهم خود به كار ارزيابي كيفيت آينده پژوهي / آينده نگاري كمك مي رسانند . يادآوري اين نكته ضروري است كه در شيوه هاي حل مسايل آينده و در بحبوحه ي عمل، از روش هاي زيادي در حل يك موضوع خاص براي به حداقل رساندن انحراف ها استفاده مي شود.

2. مرور روش ها
مطالعات آينده پژوهي حوزه اي بين رشته اي است و با طيف گسترده اي از ديدگاه ها پيرامون آينده هاي ١٩٧٥ ) در خلال تحقيقي بين المللي در ميان ) محتمل، ممكن و مرجح ارتباط دارد . مك هال و مك هال ١ آينده پژوهان، بيش از ١٧ ديدگاه روش شناسي را شناسايي كردند كه اغلب آن ها در ارتباط و هماهنگي با يكديگر به كار مي روند.
اين روش شناسي شامل فنون برون يابي با است فاده از سلسله داده هاي زماني، مدل ها، طوفان فكري، سناريونويسي، شبيه سازي، قياس تاريخي، فنون دلفي، تحليل تأثير متقابل، مدل سازي عّلي، تبارشناسي ها،بازي سازي و نگاشت متني هستند.
در حوزه ي آينده نگاري ملي ٦ روش مشترك وعادي شناسايي شده اند : برآورد، تبارشناسي ، ريخت شناسي،١.( فناوري هاي انتقادي، دلفي و سناريو (ناگل و ولينگتون، ٢٠٠٠شيوه هاي مختلفي جهت طبقه بندي روش هاي مطالعات آينده پژوهي وجود دارند . به عنوان مثال ديدگاه هاي مبتني بر آينده (تحليل گران الگو، مشاهده گران و غيره )، و يا ديدگاه هاي مبتني بر افق زم اني (چشم انداز كوتاه مدت در مقابل بلندمدت )، مدل هاي كيفي در مقابل كمي، برون يابي در مقابل هنجاري و غيره . براي هدف اين تحقيق، روش هاي انتخابي به ترتيب كاربرد فهرست شده اند تا در چارچوب روش هاي اطلاعات قرار گيرند، و شامل روش هاي ذيل هستند:
٠رايج ترين روش هاي كاربردي در اطلاعات:
• گروه هاي كارشناسي
• تحليل الگو و برآورد
• پيمايش هاي دلفي
روش هاي ديگر در اطلاعات:
• مشاوره
• سناريوسازي
• تحليل اهداف
• تحليل الگو
• پس نگري
ديگر روش هاي مهم آينده پژوهي خارج از حوزه ي اطلاعات:
• مدل سازي
• مشابه سازي ها و بازي سازي ها
• طوفان فكري
• تبارشناسي
1. Nagel and Wellington
• فناوري هاي حساس
• تحليل تأثير متقابل
• تحليل ريخت شناسي
• تحليل محتوا
• تحليل ثبت اختراع
• تجسم سازي
• خيال پردازي علمي
3. شرح روش های انتخابی
متداول ترين روش هاي مورد استفاده در حوزه اطلاعات:
1 3. گروه های کارشناسی
در اين روش، نگرش هاي آينده مب ناي قضاوت گروهي از نمايندگان برگزيده ي كارشناسان خواهد بود .
آن ها با در نظر گرفتن اطلاعاتي كه بر روي موضوع مورد علاقه تأثير گذار خواهد بود و همچنين تركيب نتيجه گيري ها در دانش آينده پژوهي، به بررسي موضوع مي پردازند . هيچ گونه اي از مدل هاي رسمي مورد استفاده قرار نمي گيرد و هيچ گاه از دو كارشناس خواسته نمي شود كه اطلاعات مشابهي را در قالب شيوه اي يكسان مورد ملاحظه قرار دهند و در مجموع نگرش هاي خوبي نسبت به آينده در موقعيت هاي گوناگون فراهم مي شود . شواهد تجربي و مطالعات نظري گوياي اين حقيقت است كه مي بايست از ٥ الي ٢٠ كارشناس براي اين مقصود استفاده كرد (ماكريداكيس و ويلرايت، ١٩٨٩ ). با اين وجود در موقعيت هايي كه رشد تصاعدي وجود دارد، ممكن است پيش بيني هاي مبتني بر قضاوت، نامطلوب باشند.
2 3. پیمایش های دلفی
روش دلفي را تنها مي توان گونه اي از فنون ساختاريافته براي انجام طوفان فكري در نظر گرفت كه اغلب در آينده نگاري هاي ملي به كار مي رود و شامل نظرخواهي از كارشناسان به وسيله ي تكرار متوالي يك پرسشنامه است . هر تكرار شامل يك ”دوره“ بوده، و وسيله اي براي بيان ديدگاه هاي كارشناسان است .
نتايج هر دور نظرسنجي جمع آوري شد ه و اظهارنظرها به شيوه هاي كمي وكيفي تحليل مي شود و مخاطبان هم در اين اجماع رو به توسعه، بايد دلايل تداوم مخالفت خود [با اجماع نظر ديگران ] را شرح دهند . شمار دورهاي مورد نياز بستگي به سطح اجماعي دارد كه پيمايش و تحقيق به دنبال دستيابي به آن است . فرض اساسي و اوليه ي روش هاي متعارف دلفي آن است كه اجماع در بين گروهي از پاسخ دهندگان در مقايسه با عقايد شخصي مفيدتر و الهام بخش تر باشد . با اين وجود، براساس روش ياد شده، توجه به اين مسأله ضروري است كه كارشناسان ديدگاه هاي منطقي و موشكافي شده ي خود را در
افق زماني مور د نظر ترسيم و اظهار نمايند . مزيت عمده ي اين روش، انجام كار شبكه اي توسط كارشناسان است . تمركز بر منابع و حساسيت نسبت به گزينه هاي كارشناسان و پرسش هاي مورد استفاده از معايب روش ياد شده است.
برآورد هدف اين روش، كشف و استخراج الگويي بر مبناي داده هاي تاريخي و برون يابي الگو در آينده بر پايه ي اين داده ها است : پيش بيني تنها براساس ارزش هاي متغير پيشين و / يا خطاي پيش بيني هاي گذشته صورت مي گيرد. چند نمونه ي عادي برآورد عبارتند از:
• برون يابي مجموعه هاي زماني مانند مردم شناسي • تحليل روند فناوري كه بر پايش پيشرفت ه اي فناوري جهت تعقيب فرآيند پيشرفت تصاعدي آن استوار است.
اين روش، از داده هايي كه حاكي از پيشرفت اوليه هستند به منظور تعيين ميزان پيشرفت و برون يابي آن جهت برآورد سطح پيشرفت در دوره هاي مختلف آتي استفاده مي كند . نتايج به دست آمده از اين روش به ميزان زيا دي كمّي هستند . در عمل، اين روش براي پيش بيني تحولات، سرعت عملكرد، سطح عملكرد، كاهش هزينه، كيفيت ارتقاء يافته و بازده عملياتي مورد استفاده قرار مي گيرد.
در مجموع برآورد هنگامي مورد استفاده قرار مي گيرد كه:
١. اطلاعات گذشته پيرامون متغيير مورد نظر در دسترس باشد،
٢. هنگامي كه بتوان اطلاعات را به صورت كمّي در آورد،
٣. هنگامي كه بتوان از روي منطق فرض كرد كه الگوي گذشته به آينده تعميم خواهد يافت.
ساير روش هاي مورد استفاده در حوزه ي اطلاعات:
3. مشاوره
مشاوره شامل مجموعه اي از مصاحبه هاي فردي است . شبكه ي جهاني وب قابليت هاي جديدي براي
مشاركت بر خط و افرايش سطح حضور از راه دور را فراهم ساخته است . اين امكان كار اجماع در بين
گروه ها را سرعت بيشتري مي بخشد.
مزاياي روش مشاوره:
• انعطاف پذيري فراوان براي ”احساس و درك“ يك موضوع
• مشاركت دادن گروه زيادي از افراد و جذاب بودن روش براي انتشار بروندادهاي آينده نگاري
• انجام سريع كار كه به كسب سريع نتايج منجر مي شود.
با اين وجود، ممكن است در اين ديدگاه، فقدان ساختاري محكم تعبير و تفسير نتايج را مشكل تر سازد .
گذشته از اين، ممكن است مصاحبه ها زمان زيادي را طلب كنند.
4. تحلیل اهداف
اين روش چارچوبي را براي طرح انگيزه هاي افراد مختلف در يك محيط ارايه مي كند و شامل
اقدامات زير است:
١. شناسايي افراد و سازمان هايي كه در تصميم ها، طرح ها و برنامه هاي خاص مشاركت دارند.
٢. بررسي اهميت و اعتباري كه هر فرد يا گروه به موضوعات كليدي مي دهد.
٣. تحليل تأثير نسبي اين موضوعات در تحولات
٤. توسعه ي تاكتيك ها/ برنامه هاي اقدام، براساس تحليل تأثير موضوعات در تحول.
اين روش به ويژه در موقعيت هايي مناسب است كه بازيگران كليدي صنعت يا حوزه ي مورد تحقيق قادر
به شكل دهي و ايجاد تغيير نسبي در عمل خود هستند.
اين روش اغلب براي آزمايش اعتبار پيش بيني هايي استفاده مي شود كه تحت تأثير حمايت يا مخالفت
خارج از انتظار قرار گرفته اند.
5.سناریونویسی
روش سناريونويسي به معناي سازمان دهي اطلاعات و احتمالات آتي در ترسيم و تصويرسازي آينده هاي بديل مي باشد . روش سناريونويسي به ويژه براي كمك به درك حوادثي مفيد خواهد بود كه به نظر مي رسد تركيبي ناهمگون از اطلاعات غيرمرتبط هستند . اين روش با توجه به نقطه ي شروع و عزيمت ، مي تواند برون يابي يا هنجاري باشد . مطالعه ي هنجاري با تعيين اهداف و مقاصدآتي آغاز مي شود و سپس با تعيين احتمال و چگونگي در وقوع آن ها به انجام مي رسد.
مطالعه ي برون يابي بر اين فرض استوار است كه روندهاي موجود در متغيرهاي مرتبط تدوام خواهند يافت . سناريوها از جنبه ي دروني، تصاوير مجسمي از احتمالات آينده و تركيبي از عناصر كميّت پذير و كيفي هستند كه به عنوان سلسله عوامل منطقي بديل ر خدادها مرتب شده اند. براي اين منظور نخست بايد تحليل تأثير عوامل متقابل صورت بگيرد تا روابط بين فرض هاي موجود براي كسب اطمينان از هماهنگي آن ها با هر سناريو انتخاب شود . شمار سناريوها اغلب محدود به ٢ يا ٣ مورد است. مزيت مهم اين روش آن است كه عدم اطمينان ها ر ا در چشم اندازها نمودار مي سازد و مشخص مي كند كه آينده هاي محتمل زيادي وجود دارند . محدوديت بزرگ اين روش، آن است كه سناريوها به ميزان قابل توجهي وابسته به نويسندگان آن ها هستند.
6. پس نگری
در اين روش آينده پژوهانه سناريوي ويژه اي از آينده همراه با جزئيات آ ن شناسايي مي شود . سپس ريشه ها و محورهاي تحول آن به دقت تا وضعيت حال ردگيري مي شود . پس نگري اغلب در تضاد و تقابل با  پيش بيني قرار دارد (اسلاتر، ١٩٩٦)
ديگر روش هاي مورد استفاده خارج از حوزه اطلاعات:
7. مدل سازی
گونه هاي زيادي در اين حوزه وجود دارند كه مي توانند مورد استفاده قرار گيرند. مهم ترين روش ها به شرح ذيل هستند:
• مدل هاي اقتصادي : عبارت از سامانه هاي معادله هاي بازگشت چندگانه ي خطي است و هر يك شامل چندين متغير وابسته است.
• مدل هاي بازخوردي : وسيله اي براي شرح روابطي است كه موجب اتصال عوامل فني، اقتصادي ، بازار، و اجتماعي به عنوان بازنمايي آينده مي شود . مدل هاي رايانه اي كه با منطق رياضي به شرح رابطه بين عوامل مرتبط مي پردازند، با استفاده از اين تكنيك، توسعه يافته اند . به عنوان مثال، پيشرفت هاي فناوري به توليد فرآورده هاي پيشرفته منجر شده است كه اين امر موجب افزايش فروش، درآمد بيشتر و در نتيجه پيشرفت و رشد بيشتر فناوري مي گردد . نتايج حاصل از اين تكنيك بسيار كمّي هستند اما اغلب جهت ارزيابي پيامدهاي كيفي روندها، رخدادها يا تصميم ها استفاده مي شود. اين تكنيك براي فرمول بندي سياست يا راهبردهاي كلان استفاده مي شود.
8. مشابه سازی ها و بازی ها
اين تكنيك تلاشي براي دست يافتن به متغيرهاي خاص از ”واقعيت“ در حوزه اي ويژه و ايجاد مدلي رايانه اي يا مشابه سازي در قالب يك بازي است كه بر مبناي آن بتوان شاهد چگونگي رفتار متغيرها با يكديگر طي مرور زمان بود . به اين منظور مي توان از رايانه ها يا افراد (بازيگران نقش) يا هر دو گزينه استفاده كرد . افراد به كمك رايانه ها، مي توانند بازي  هاي ”اگر چنين چيزي وجود داشته باشد، چه اتفاقي خواهد افتاد؟ “ را انجام دهند و با انتخاب گزينه هاي خاص، بر اساس اين مدل مي توان پيامدهاي بعدي را مشاهده كرد.
9. طوفان فکری
اين تكنيك روشي براي استخراج و كسب ايده ها، بدون اعمال نظر و قضاوت يا گزينش است . اين تكنيك اغلب در مراحل نخستين كارگاه هاي آيند ه پژوهي و بسياري از بافت هاي ديگر به كار مي رود . در طوفان فكري افراد به ارايه ي پيشنهادهاي آني، بدون محد وديت و فهرست بندي ترغيب مي شوند . اين پيشنهاد ها .( به همان صورت نخستين فهرست بندي وگرد آوري مي شوند (اسلاتر، ١٩٩٦)
10 . تبارشناسی
روشي براي بازنمايي توالي رويدادها و كشف نظم دروني آن ها است كه براي درك تعيين وضعيت كنوني و مقصد و هدف نهايي در آينده اقدامي ضروري است.
11 . فناوری های حساس
مذاكره ي متمركز كارشناسان بر روي فناوري هاي نوين و الويت بندي اهميت آن ها براي تسهيل شرايط مذاكره ي گسترده تر پيرامون تأثير آن ها و بررسي اين موضوع كه در حال حاضر براي كمك به تحولات فناوري چه كاري بايد انجام داد.
12 . تحلیل تأثیر متقابل
به عقيده ي هلمر ( ١٩٨٣ ) توسعه ي ماتريس هاي تأثير متقابل ”... به شناسايي اين واقعيت مي پردازند كه پيش بيني رخدادهاي آينده، هنگامي كه به شكل مجزا از يكديگر صورت پذيرد، فاقد قدرت انتقال درك تأثير متقابل آن ها بر يك سامانه بوده و در نتيجه فاقد درجه اي از اعتبار هستند كه بتوان آن ها را در معادلات بررسي كرد . در چنين حالتي تصور مي شود افزايش گزينه ها مي تواند موجب فزوني قابليت اتكا و اعتماد به آن ها شود .“ در نتيجه كانتر پانچرز ازاين تكنيك به عنوان ابزاري براي تحليل آينده و توجه به آينده هاي احتمالي ديگ ر استفاده مي كند . تحليل تأثير متقابل، تكنيكي با قدرت كمّي بالا است . اين
تكنيك براي انجام تحقيقات پيرامون رويدادهاي احتمالي آينده و اثر متقابل آن ها بر يكديگر استفاده مي شود . افق زماني اين روش به ميزان قابل توجهي انعطاف پذير است اما با اين وجود مانند روش دلفي به ميزان زيادي به توانايي كارشناسان جهت ارايه ي گمانه زني هاي معنادار در احتمال رخداد قابل وقوع بستگي دارد.
13 . تحلیل ریخت شناسی
اين روش، كار راهه ا ي رسمي براي كشف احتمالات در يك فرآيند يا در جريان توليد محصولي تازه است . در حين كاربست اين روش و در وه له ي نخست، به تعيين كاركردهاي اساسي محصول يا فرآيند پرداخته مي شود؛ در مرحله ي بعد، به فهرست بندي ابزارها و شيوه هاي مختلفي توجه مي شود كه به كمك آن ها مي توان هريك از كاركردها و نقش ها را به انجام رساند . سرانجام آنكه، با استفاده از ماتريس، شناسايي تركيب ه اي جديد و منطقي اين ابزارها مورد ملاحظه قرار مي گيرد كه منجر به فرآيندها يا محصول هاي جديد و عملي مي شوند . نتايج كاربرد اين تكنيك داراي ماهيتي كيفي است . از اين روش مي توان براي شناسايي فرصت هاي جديد، نابهنگام و پيش دستانه فراروي يك شركت استفاده كرد .
همچنين از اين روش مي توان براي شناسايي محصول ها و فرآيندهايي كه ممكن است توسط رقيبان در حال توسعه بوده و يا مورد توجه مي باشد، استفاده كرد.
14 . تحلیل محتوا
اين روش مبتني بر اين مفهوم است كه توجه رسانه ها به مفاهيم اجتماعي، سياسي، تجاري و اقتصادي و ميزان انعكا س اخبار اين رويدادها، حاكي از ميزان اهميت آن ها است . در نتيجه با اندازه گيري دوره اي تغييرات عواملي همچون حجم ستون هاي روزنامه ها، زمان اختصاص يافته در تلويزيون و اخيرًا شمار موارد مطرح شده در اينترنت، پيش بيني كنندگان قادر به برآورد جهت، ماهيت و ميزان تغ يير خواهند بود . در عرصه ي فني مي توان از اين فن به ميزان قابل توجهي براي برآورد پيشرفت هاي فناوري هاي جديد و جذب رو به رشد آن ها توسط بازار استفاده كرد. اغلب، نتايج اين فن به صورت كمّي نشان داده مي شود. با اين وجود تنها براي تحليل كيفي مورد استفاده قرار ميگيرد.
15 . تحلیل ثبت اختراع
روش ياد شده براساس اين پيش فرض استوار است كه علاقه ي فزاينده به فناوري هاي جديد همراه با رضايت از عملكرد و كاربرد آن ها در افزايش فعاليت هاي تحقيق و توسعه نمود مي يابد، و اين امر به نوبه ي خود منجر به افزايش ثبت اختراع مي گردد . در نتيجه مي توان فرض كرد كه شناسايي فناوري ها و محصولات جديد از طريق تحليل الگوي كاربرد ثبت اختراع درحوزه ها ي مناسب، امكان پذير است . نتايج اين كاربرد اغلب به صورت كمّي عرضه مي شود، اما با اين وجود، كاربرد آن ها در روند تصميم گيري به  صورت طبيعي مبتني بر تكامل كيفي است.
16 . تجسم سازی
اقدام فردي جهت ايجاد تصويري جذاب و قانع كننده از فرآيند، احتمال يا رويدادي در آينده، اغلب جهت ترسيم حالت هاي دروني و رفتارهاي مثبت، كاربردهاي ويژه اي در شفابخشي و بهبود بيماري هايي مانند  سرطان دارد (اسلاتر، ١٩٩٦)
17 . خیال پردازی علمی
داستاني خيال پردازانه از پيامدهاي احتمالي يك وضعيت اجتماعي يا جهاني كه مي تواند در آينده روي دهد، مبناي اين روش است . بر اين اساس سناريويي ويژه (يعني توالي احتمالي رويدادهايي كه مي تواند در آينده رخ دهد ) با مشاركت افراد مورد نظر، شخصيت هاي حقيقي، ح تي در برخي موارد نمونه هايي متفاوت و بيگانه كه طي زمان به تعامل با توالي رخدادها مي پردازند، در اين روش مورد توجه خواهد بود .
امروزه، ادبيات علمي  تخيلي به عنوان يك گونه و سبك مهم جايگزين فيلم هاي پر زدوخورد شده است. نگارش داستان هاي علمي آرمانشهرها و ناكج ا آبادها هر دو به يك اندازه امكان پذير هستند . ادبيات علمي  تخيلي ادعاي پيش بيني آينده را مطرح نمي سازد، اما گاهي اوقات دانشمندان ايده پرداز (كه موضوع مورد نظر خود را به خوبي مي شناسند ) با قابليت و شمّ دروني، دست به نگارش ادبيات تخيليي مي زنند كه بعدها به واقعيت مي پيوندد . مشهورترين مورد، آرتور سي . كلارك و ماهواره ارتباطي است كه نخستين بار در يك داستان علمي مطرح شد.
18 . پیشرفت روش های آینده پژوهی موجود
در Informan تحت تأثير كارگاه هاي روش شناسي و مباحث پيراموني آن، نخستين همايش مارس ٢٠٠٠ ، باهدف بررسي روش هاي آينده پژوهي پيشنهادهاي زيادي پيرامون پيشرفت ها و مسايل مورد توجه در روش هاي پيش بيني در آينده نگاري مطرح ساخت كه به طور كلي به چهار طبقه تقسيم مي شوند:
• افزايش دامنه ي ورودي هاي در نظر گرفته شده
• استفاده از منابع موجود
• جستجوي ناپيوستگي روندهاي موجود
• ايجاد شبكه ي كارشناسي

نویسنده : P. Assakul  مترجم : دکتر سعید خزائی